بر اساس اصلاحات صورت گرفته در الگوی طیف توسعه تفرجگاه، در این بخش از تحقیق به مدل سازی و تشریح فرآیند توسعه گردشگری مقصد تفرجگاهی بر مبنای مراحل توسعه الگوی طیف توسعه تفرجگاه، یافته های تحقیق و نتایج مطالعات قدمی در سال ۱۳۸۶ به شرح زیر پرداخته شده است:

مرحله ۱: گردشگری محلی – تا ۱۳۱۸: مقصد کلاردشت با توجه به ویژگی های توپوگرافی و اقلیمی خاص، از گذشته به عنوان منطقه ییلاقی مناطق ساحلی استان مازندران به شمار می رفته است. این ویژگی برای اغلب مناطق کوهستانی – جنگلی استان مازندران، مانند: آلاشت، فیلبند، جواهرده و … نیز مصداق دارد. مقصد کلاردشت به ویژه در تابستان که شرجی مناطق ساحلی تحمل ناپذیر می شود، به عنوان یک منطقه ییلاقی مفرح با آب و هوای خنک کوهستانی و چشم اندازهای زیبا برای ساکنان محلی شهرهای ساحلی نزدیک نظیر چالوس به شمار می رفته است. مسیر دسترسی این گردشگران، محلی و به طور عمده خاکی و شنی بوده است و اقامت آنها در کلبه ها و خانه های روستایی و بومی صورت می گرفته است. در زمینه این مرحله از توسعه گردشگری در مقصد کلاردشت اطلاعات و داده های معتبری در دست نیست و اطلاعات ذکر شده فوق تنها بر اساس وجود الگوهای مشابه در استان مازندران به دست آمده است.

مرحله ۲: گردشگری منطقه ای (درون استانی): در مقصد کلاردشت با توجه به عواملی چون وضعیت معیشتی سایر مناطق استان، وجود مقصدهای رقیب در سایر نقاط استان، نزدیکی کلاردشت به مقصد پرقدرت گردشگر فرست استان تهران، ایجاد محور گردشگری تهران – چالوس، این مرحله از توسعه در مقصد کلاردشت به وقوع نپیوسته است و در حقیقت مقصد کلاردشت با مدنظر قرار دادن یک مرحله انتقال طولانی از مرحله گردشگری محلی وارد مرحله گردشگری ملی شده است. مرحله ۳: گردشگری ملی (دیگر استانها) – ۱۳۱۸-۱۳۷۵: در حقیقت می توان آغاز توسعه کلاردشت به عنوان یک مقصد گردشگری را از این مرحله در نظر گرفت. این مرحله خود به هفت بخش زیر قابل تقسیم است:

بخش اول – در سال های آغازین این مرحله که می توان زمان شروع آن را دهه ۱۳۱۰ (احداث کاخ ییلاقی پهلوی اول در سال ۱۳۱۸) در نظر گرفت، جاذبه های طبیعی کلاردشت با ترکیبی از فضاهای بکر کوهستان، جنگل، دشت، رودخانه و آب و هوای ییلاقی از طرف طبیعت دوستان شناخته شد. در این مرحله تعداد گردشگران بسیار اندک بود و از طبقات مرفه و اطرافیان شاه و البته تعداد معدود محقق و دانشمند و کوهنورد خارجی (گردشگر ماجراجو) تشکیل می شد. طی این مرحله تسهیلات خاص گردشگری در منطقه شکل نگرفت.

با ساخت کاخ سلطنتی رضاشاه در سال ۱۳۱۸، تعداد معدودی خانه دوم توسط اطرافیان شاه و افراد رده بالای مملکتی در محله حسن کیف و اطراف آن احداث شد. بنابراین، همزمان با گردشگران اقامتی با احداث خانه های دوم، نوع گردشگران خانه دوم نیز در کلاردشت مطرح شدند. در دوره حکومت پهلوی دوم گردشگران به تدریج بیشتر شده و برخی تسهیلات گردشگری توسط دولت ایجاد می شوند. ساخت هتل گرک پس، مجتمع هتل های ارزان قیمت جوانان و چندین واحد اقامتی و پذیرایی در این دوره آغاز میشود(که البته با وقوع انقلاب اسلامی این پروژه ها تاکنون نیمه تمام باقی مانده اند. در دهه ۱۳۴۰، سالانه حدود ۲۰۰۰ نفر (۴۰۰ خانوار) به مقصد کلاردشت سفر می کردند. طی این دوره ساخت و ساز خانه دوم در مقصد کلاردشت با روندی کند ادامه پیدا کرد.

بخش دوم – با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، روند صعودی رشد جریانات گردشگری و ساخت و سازهای خانه دوم که بویژه از دوره محمدرضاشاه شروع شده بود به یکباره دچار رکود شده و تا اواسط دهه ۱۳۶۰ ادامه یافت.

ویلاسازی در کلاردشت

ویلاسازی در کلاردشت

بخش سوم – این مرحله به تدریج از دهه اواسط دهه ۶۰ آغاز می شود. در این زمان، وقوع جنگ تحمیلی و حملات هوایی به تهران که باعث مهاجرت موقت برخی از ساکنان تهران به نواحی شمالی کشور شده بود، زمینه ساز آشنایی شمار زیادی از مردم تهران با کلاردشت شد و این امر در کنار توسعه و بهبود زیرساخت ها و کیفیت نسبی ارتباطات جاده ای و افزایش نسبت جمعیت شهرنشین کشور، ارتقاء سطح رفاه نسبی مردم و افزایش سهم طبقات متوسط در کل جامعه ایران، افزایش مشکلات زندگی در شهرهای بزرگ چون تهران، افزایش سطح پوشش و کیفیت اطلاع رسانی عمومی و … به تدریج باعث رونق جریانات گردشگری بومی از دهه ۱۳۷۰ به بعد در مقصد کلاردشت شد. در این مرحله تبلیغات گسترده (حتی از سوی مسئولین رده بالای سیاسی کشور) در کلان شهر تهران و سراسر ایران، باعث معرفی هر چه بیشتر کلاردشت می شود و عملا کلاردشت وارد بازار رقابتی با سایر حوزه های گردشگری شمال کشور می گردد. طی این مرحله با توجه به فقدان واحدهای اقامتی کافی در سطح حوزه، به تدریج اجاره ویلای شخصی ساکنان بومی به گردشگران رایج می شود و به یکی از منابع درآمدی مردم محلی تبدیل می گردد. در این مرحله فعالیتهای خدماتی مقصد به سوی خدمات گردشگری و در راستای آن توسعه می یابند و به فعالیت های عمده در سطح شهر تبدیل می شود. از اوایل دهه هفتاد، تعداد گردشگران مقصد کلاردشت با روندی تصاعدی افزایش یافته که این روند تا اواسط دهه ۷۰ ادامه می یابد.

بخش چهارم – در این بخش گردشگری خانه دوم به دلیل اشباع تقاضا از سال ۱۳۷۵ تا سال ۱۳۷۸ در بحران و رکود نسبی به سر برد. در این زمان گردشگری اقامتی روند رشدی به نسبت کندتر از از بخش قبل داشت ولی این روند جاری و بدون بحران بود.

بخش پنجم – این بخش از سال ۱۳۷۸ تا خرداد ۱۳۸۳ به طول انجامید. از سال ۱۳۷۸ به بعد، مجددا روند ساخت و ساز خانه دوم و بورس بازی زمین و ویلا با روندی تدریجی آغاز شد و در سال ۱۳۷۹ تا خرداد ۱۳۸۳ شتابی بی سابقه به خود گرفت. در این دوره تورم نسبی بالا در کشور و امنیت سرمایه گذاری در بخش زمین و مسکن نسبت به سرمایه گذاری در سایر بخش ها، جلوگیری از فروش تراکم ساختمانی در تهران (اواخر دهه ۷۰)، جدی شدن اجرای پروژه آزاد راه تهران – شمال، افزایش درآمدهای نفتی کشور و … از جمله دلایل اصلی جذب سرمایه های سرگردان به چرخه خرید ویلا در کلاردشت و خرید و فروش زمین و ساخت و ساز ویلا در کلاردشت بوده است که رشد بی سابقه گردشگری به ویژه در بخش گردشگران خانه دوم و سوداگری زمین و فروش ویلا در کلاردشت و سایر نواحی منطقه مذکور را به دنبال داشت. همچنین روند ورود گردشگران اقامتی در این سالها روندی فزاینده داشت.

بخش ششم – از خرداد سال ۱۳۸۳ تا پایان همان سال به دلیل وقوع زلزله در کلاردشت، فعالیت های گردشگری در رکود کامل فرو رفت.

بخش هفتم – در این بخش که از سال ۱۳۸۴ آغاز شد، با اصلاح و بازسازی جاده ارتباطی کرج – چالوس و برقراری آرامش نسبی پس از زلزله در مقصد، از سال ۱۳۸۴، روند راکد شده ورود گردشگران اقامتی و خانه دوم که در سال ۸۳ تا ۸۴ رخ داده بود، رو به رشد گذارده است. همچنین بررسی ها نشان میدهد که روند رشد گردشگری خانه دوم به نسبت کند و آرام بوده، ولی گردشگری اقامتی با روند صعودی و رونق نسبی روبرو بوده است.

مرحله ۴: گردشگری بین المللی – ۱۳۷۵ به بعد: با توجه به ویژگی های ژئومورفولوژیکی مقصد کلاردشت به ویژه وجود قلل مرتفع علم كوه و تخت سلیمان با ویژگیهای منحصر به فرد و جاذبه های طبیعی، از دوره پهلوی اول و پس از آن، همواره کوهنوردان و محققانی را از سایر نقاط دنیا بویژه آلمان، فرانسه و اتریش به این مقصد جذب شده اند. تعداد این دسته از گردشگران بسیار اندک بوده و در سال کمتر از ۱۰۰ نفر است؛ اما، دسته دیگری از گردشگران اقامتی خارجی که به تدریج از سال ۱۳۷۵ به بعد از مقصد کلاردشت دیدن کرده اند، گردشگرانی از کشورهای عربی حوزه جنوبی خلیج فارس و دریای عمان هستند. تعداد این گردشگران از سال ۱۳۷۵ تاکنون، همواره در حال افزایش بوده است و برآورد می شود که از حوزه مذکور از سال ۱۳۷۹ به بعد، سالانه بیش از ۵۰ هزار نفر گردشگر به مقصد کلاردشت سفر می کنند. به عنوان نمونه در سال ۱۳۷۹، ۶۰ هزار گردشگر از حوزه مذکور به کلاردشت سفر کرده اند. این مرحله از مراحل توسعه مقصد کلاردشت مطابق الگوی طیف توسعه تفرجگاه اکنون در منطقه انتقال قرار دارد.

مرحله ۵: گردشگری پسا انبوه (Post-Mass): الگوی طیف توسعه تفرجگاه، مرحله پنجمی شامل نزول، رکود یا احیا برای هر بخش بازاری (محلی، منطقه ای، ملی، بین المللی که در مقصد تفرجگاهی به آنها ارائه خدمات صورت می گیرد را پیش بینی می نماید. این مرحله در الگوی باتلر برای تمام گردشگران یا بازار تقاضا در نظر گرفته شده است؛ ولی، الگوی طیف توسعه بر این فرض بنیان نهاده شده است که نزول، رکود یا احیاء ممکن است در یکی از بازارها رخ دهد. برای مثال، در بخش هفتم از مرحله سوم گردشگری ملی توسعه مقصد کلاردشت (۱۳۸۴-۱۳۸۶)، گردشگری خانه دوم با روندی به نسبت کند و آرام روبرو بوده در حالی که گردشگری اقامتی دارای روند رشد صعودی بوده و از رونق نسبی برخوردار بوده است. این یک واقعیت مهم و انکار ناپذیر برای دست اندرکاران و برنامه ریزان توسعه گردشگری به شمار می رود و ماهیت ناهمگون مقصدهای تفرجگاهی که اغلب در گذشته نادیده انگاشته می شد را نشان میدهد.

با استفاده از این ویژگی، می توان به شناسایی بازارها و محصولات نوین در بلند مدت پرداخت و سناریوهای راهبردی آتی برای احیای مقصدهای تفرجگاهی و جلوگیری از بروز رکود و نزول در مقصد را تدوین نمود. همچنین، باید این موضوع را مدنظر قرار داد که تغییرات در تعداد گردشگران نباید ملاک ورود مقصد تفرجگاهی به مرحله نزول باشد؛ زیرا، ممکن است این تغییرات در کوتاه مدت و به صورت موقتی )ناشی از رقابت سایر مقصدها، عوامل خارجی، نظیر حوادث طبیعی، روندهای سیاسی و …) صورت گرفته باشد. برای مثال، می توان به بروز رکود کامل در زمینه روند توسعه مقصد کلاردشت در سال ۱۳۸۳ ناشی از وقوع زلزله و ادامه رشد و توسعه از سال ۱۳۸۴ به بعد اشاره نمود. در این مرحله، برای احیا مجدد و یا جلوگیری از بروز رکود و یا ورود مقصد تفرجگاهی به مرحله نزول، ضمن توجه به معیارهای کلیدی توسعه در راستای کنترل، ضابطه مند نمودن و هدایت توسعه گردشگری انبوه، می توان انواع محصولات گردشگری نوین که متضمن دستیابی مقصد تفرجگاهی به پایداری اجتماعی، اقتصادی و اکولوژیکی بلند مدت باشد را توسعه داد. سناریویی که در این مرحله برای مقصدهای تفرجگاهی با ویژگیهای مقصد کلاردشت می توان پیشنهاد داد، توسعه محصولات گردشگری خاص، نظیر اکوتوریسم، گردشگری ماجراجویانه، گردشگری روستایی، گردشگری کشاورزی، گردشگری فرهنگی و … است که از ویژگی های پسامدرنی و پسافوردیستی برخوردارند. در ایجاد یا توسعه زیرساخت ها، تسهیلات و خدمات موردنیاز بخش های بازار متقاضی این محصولات، علاوه بر مرجع قرار دادن ویژگی های تقاضا، نوع منابع و جاذبه های گردشگری، ویژگی ها و وضعیت زیست محیطی منطقه باید مورد توجه ویژه قرار گیرد.

همچنین، توسعه زیرساخت ها، تسهیلات و خدمات گردشگری مورد نیاز گردشگری انبوه، پایدار نمودن توسعه ی این نوع از گردشگری که به طور عمده با ارائه انواع محصولات این نوع گردشگری نظیر گردشگری تفریحی، خانه دوم در مقصد کلاردشت همراه است و ایجاد تنوع در محصولات، با ارائه ی سایر محصولات گردشگری انبوه نظیر گردشگریMICE  (مقصد کلاردشت با توجه به موقعیت نسبی شامل نزدیکی به پایتخت، نزدیکی به مسیر دسترسی اصلی به غرب مازندران، مجاورت با آزاد راه در دست ساخت تهران – شمال، آب و هوای مفرح و وضعیت اقلیمی و … از قابلیت بالایی در زمینه توسعه این محصول گردشگری برخوردار است) در این مرحله باید مدنظر قرار گیرد.